दु:खको गहिराई र विशालतालाई दु:खसँगको अपनत्वले पनि प्रभाव पार्छ। हामी अरुका दु:खमा भन्दा ज्यादा आफ्नो दु:खमा दुखी हुन्छौं , हामीलाई अरुका पीडाभन्दा आफ्ना पीडा ठूलो लाग्छ किनकि त्यो दु:ख र पीडासँग हाम्रो अपनत्व हुन्छ। हामी अरूका तुलनामा आफ्नै दु:खलाई बढी गम्भीर रूपमा लिन्छौँ, किनकि त्यो प्रत्यक्ष रूपमा हाम्रो चेतनामा महसुस हुन्छ।

दुःखलाई परिस्थिति र समयले प्रभाव पार्छ। एउटै प्रकारको दुःख सबैका लागि समान हुँदैन, किनकि यसको आयतन र घनत्वलाई परिस्थिति र समयले निर्धारण गर्छ। एउटै दुःख परिवार , साथी र अन्यबाट सहानुभूति र साथ पाएर भोग्दा सहन योग्य हुन सक्छ, तर एक्लोपनको अवस्थामा त्यो असह्य लाग्न सक्छ। आर्थिक रूपमा सबल मानिसले समान क्षति भोग्दा सामान्य ठान्न सक्छ, तर कमजोर आर्थिक अवस्थाका लागि त्यो अस्तित्वसँग गाँसिएको पिडा हुन सक्छ। मानसिक रूपमा दृढ मानिसले दुःखलाई सहजै आत्मसात् गर्न सक्छ, तर कमजोर मानसिक अवस्थाका लागि सानो दुःख पनि भारी हुन सक्छ। अपनत्व जति बढी हुन्छ, त्यति नै दुःख गहिरो अनुभव हुन्छ।

समयले पनि दुःखको अनुभूति परिवर्तन गर्छ। जुन दुःख अहिले असह्य लाग्छ, समयसँगै त्यसको प्रभाव मथित हुँदै जान्छ। क्षणिक रूपमा ठूलो लाग्ने पीडा समयको परिप्रेक्ष्यमा सानो बन्न सक्छ। केही समयपछि दुःख बिर्सन्छौं भन्ने होइन, तर त्यससँग बाँच्न सिकिन्छ। नयाँ अनुभवहरूले पुरानो दुःखलाई ओझेल पार्न सक्छन्, तिनलाई पुनः परिभाषित गर्न सक्छन्, या कहिलेकाहीँ झन् गहिरो बनाइदिन सक्छन्। परिस्थिति अनुकूल भए दुःख कम महसुस हुन्छ, समयले त्यो कम गर्न सघाउँछ। त्यसैले दुःख स्थिर छैन, यसको आयतन, घनत्व र प्रभाव परिस्थिति र समयसँगै रूपान्तरण भइरहन्छ।

मानिस किन दुखी हुन्छ ? दु:खको उत्पत्ति अनित्य कुरामा हाम्रो अत्यधिक आसक्तिबाट हुन्छ । हामी अस्थायी र परिवर्तनशील संसारलाई स्थायी ठान्छौँ, क्षणभङ्गुर चीजहरूमा जीवनको सार खोज्छौँ, र जब ती हामीबाट टाढिन्छन्, हामी दुःखी हुन्छौँ। हामी अनित्य र नश्वर कुराहरुका पछाडी दौडिरहेकाछौँ र यसैमा मोहित भएका छौँ । हामी वास्तविक र यथार्थताभन्दा पर क्षणभङ्गुरमा मन्त्रमुग्ध छौँ । दु:ख कारण हाम्रो तृष्णा वा मोह हो । हामी जे पाउन चाहन्छौँ, त्यसप्रति हाम्रो तृष्णा तीव्र हुन्छ, र त्यो पूरा नभए दुःख पैदा हुन्छ। इच्छा पूरा भए पनि त्यो क्षणिक मात्र हुन्छ, फेरि नयाँ इच्छा जन्मिन्छ, र फेरि नयाँ दुःख चक्र सुरु हुन्छ। यसरी, तृष्णाले अनन्त दुःखको चक्र सिर्जना गर्छ। हामी हाम्रो अहंकारका कारणले दु:खी हुन्छौं। हामी आफूलाई केहि विशेष ठान्छौँ, संसारलाई आफ्ना इच्छाअनुसार चलोस् भन्ने चाहन्छौँ, तर जब यथार्थ फरक देखिन्छ, हाम्रो अहंकार टुट्छ, र त्यसैको परिणामस्वरूप दुःख जन्मिन्छ।

त्यसैले दु:खबाट मोक्ष मानसिक परिपक्वता, वास्तविकताको स्वीकारोक्ति, मोह त्याग, र आत्मचिन्तन हो। जब हामीले यी कुराहरू आत्मसात गर्न थाल्छौं, दुःखको प्रभाव क्रमशः क्षीण हुँदै जान्छ, र दु:खबाट मोक्ष प्राप्त हुन्छ।

सूर्योदय र सूर्यास्त

आशाको सुरुवात पनि हो,

र थकानको स्वीकारोक्ति र आत्ममन्थन पनि।

एउटै क्षितिजमा देखिने सूर्योदय र सूर्यास्तले मानव जीवनको गहिरो द्वैधतालाई प्रतिविम्बित गर्छन्। एकातिर सूर्योदय आशाको एउटा नयाँ किरण हो, जसले उज्यालोसँगै नयाँ सम्भावना, ऊर्जा र सङ्घर्षको आरम्भ गराउँछ; यो भविष्यतर्फको एउटा जीवन्त यात्रा हो। अर्कोतिर, त्यही सूर्य जब पश्चिममा ओर्लिन्छ, त्यो केवल दिनको अन्त्य नभएर दिनभरिको थकानको स्वीकारोक्ति र शान्त आत्ममन्थन बन्न पुग्छ। सूर्य एउटै भए तापनि समय र दिशाको परिवर्तनले यसको अर्थ पूर्णतः बदलिदिन्छ—एउटाले 'गर्नु छ' भन्ने सङ्कल्प सिकाउँछ भने अर्कोले 'जे भयो' भन्ने सन्तोष वा समीक्षा। वास्तवमा, यी दुई दृश्यले हामीलाई बुझाउँछन् कि जीवनमा जति महत्त्वपूर्ण नयाँ सुरुवात छ, त्यति नै अपरिहार्य विश्राम र आफैँभित्र फर्कने प्रक्रिया पनि छ।

शैलुङका थुम्काहरूमा पदचापहरू अघि बढ्दै गर्दा पाइतालाले बाटो मात्र नाप्दैनन्, मनले शान्तिको गहिराइ नाप्छ। कोलाहलपूर्ण सहरबाट बोकेर लगिएको मानसिक क्लान्ति जब शैलुङको काखमा विसर्जित गरिन्छ, तब त्यो पग्लिएको मैन झैँ निराकार बन्छ र त्यहाँ केवल शान्तिको सुगन्ध अवशिष्ट रहन्छ। वास्तवमा, शैलुङ एक भू-स्वर्ग हो। यहाँ पुगेपछि मात्र बोध हुन्छ—स्वर्ग कुनै टाढाको पराभौतिक संसार होइन, यो त कृतज्ञ र निर्मल आँखाहरू भित्रै विद्यमान छ।

शैलुङको मौनता कुनै रिक्तता होइन; यो त एक ध्यानस्थ गुरुको गम्भीर र अर्थपूर्ण मुस्कान हो। क्षितिजमा तैरिएका बादलका पुञ्जहरू ऋषिहरूका श्वेत वस्त्र झैँ प्रतीत हुन्छन् भने प्रकृतिको काखमा कलरव गर्ने चराहरू मन्त्रोच्चारण गरिरहेका शिष्यहरू जस्ता देखिन्छन्। शैलुङले हामीलाई धैर्य, स्थिरता र निस्वार्थ त्यागको मर्म सिकाउँछ। यसले न परिचयको अपेक्षा राख्छ, न त आगमनको प्रयोजन नै सोध्छ। यसले त केवल निशर्त स्वीकार गर्छ र प्रदान गर्छ—असीम, अतुलनीय र निस्वार्थ प्रेम।

तर, विडम्बना! यही पावनताको काखमा एउटा कुरुप मानवीय प्रवृत्ति ठोक्किन आइपुग्छ। हामी आफ्ना मानसिक कल्मष र दैनिक जीवनको तनाव बिसाउन प्रकृतिको शरणमा पुग्छौँ। तर फर्कँदा, हामी त्यही शैलुङलाई आफ्नो अव्यवस्थित र स्वार्थी मस्तिष्कको 'डस्टबिन' बनाएर छाड्छौँ। प्लास्टिकका बोतल र पत्रु खानाका खोलहरूले शैलुङको शाश्वत सौन्दर्यलाई गिज्याइरहेका हुन्छन्। हाम्रो यो विसंगत व्यवहारका पछाडि केही मनोवैज्ञानिक भ्रमहरू जिम्मेवार देखिन्छन्:

१. लघुताभासको भ्रम: हामी एउटा चाउचाउको खोल वा चकलेटको कागज भुइँमा खसाल्दा सोच्छौँ— "यति सानो टुक्राले यो विशाल पहाडलाई के नै असर गर्ला र?" तर हामी बिर्सन्छौँ कि शैलुङ पुग्ने हजारौँ मानिसले यही सोचेर फोहोर फ्याल्छन्। आज त्यही 'सानो' सोचका कारण शैलुङका सुन्दर थुम्काहरूमा घाँसभन्दा बढी प्लास्टिकका अवशेष देखिन थालेका छन्। हाम्रो एउटा सानो हेलचेक्र्याइँले यो भू-स्वर्गलाई बिस्तारै 'डम्पिङ साइट' बनाउँदै छ।

२. उपभोगवादी दृष्टि: हाम्रा लागि शैलुङ केवल फोटो खिच्ने र मनोरञ्जन गर्ने एउटा 'पिकनिक स्पट' मात्र भएको छ। हामी प्रकृतिबाट 'सुविधा' लिन त अघि सर्छौँ, तर त्यसलाई 'सुरक्षित' राख्ने पालो आउँदा बेपरवाह बन्छौँ। यो सम्बन्ध होइन, व्यापार भयो—जहाँ हामी केवल लुट्न मात्र जान्दछौँ।

३. उत्तरदायित्वको क्षय: जताततै फोहोर देखेपछि हाम्रो मनले सजिलो बाटो खोज्छ— "सबैले फालेकै छन्, म एक्लैले नफाल्दा के फरक पर्छ र?" यही सोचले गर्दा हाम्रो व्यक्तिगत नैतिकता र नागरिक जिम्मेवारी ओझेलमा परेको छ। कसैले पनि "सुरुवात म आफैँबाट गर्छु" भन्दैन, बरु अरूको गल्ती देखाएर आफ्नो गल्ती लुकाउने प्रयास गर्छ।

शैलुङको प्राकृतिक पवित्रतामाथि प्लास्टिकको आक्रमण बढ्दै जाँदा स्थानीय सरकार र व्यवसायीको मौनता झनै चिन्ताजनक छ। स्थानीय सरकारको ध्यान केवल राजस्व संकलन र भौतिक पूर्वाधारमा केन्द्रित हुनु तर वातावरणीय व्यवस्थापनमा शून्य लगानी हुनुले उनीहरूको अदूरदर्शिता पुष्टि गर्छ। अर्कोतर्फ, पर्यटकलाई सेवा बेचेर लाभ लिने व्यवसायीहरूले 'आफ्नो आँगन' बाहिरको फोहोरलाई जिम्मेवारी नठान्नु विडम्बनापूर्ण छ। पर्यटकहरू शैलुङको प्राकृतिक शुद्धता र मौलिकता महसुस गर्न आउँछन्, सहरकै जस्तो कुरुपता हेर्न होइन।

यस भयावह स्थितिबाट बच्न अब भाषण होइन, ठोस कार्यको खाँचो छ। स्थानीय सरकारले शैलुङलाई 'प्लास्टिक निषेधित क्षेत्र' घोषणा गरी प्रवेशद्वारमै कडा जाँच र धरौटी प्रणाली (Deposit Refund System) लागू गर्नुपर्छ। व्यवसायीहरूले जङ्कफुडको सट्टा स्थानीय अर्गानिक खानपानलाई प्रवर्द्धन गरी फोहोरको स्रोत नै कम गर्नुपर्छ। पर्यटन शुल्कको लिएर निश्चित हिस्सा अनिवार्य रूपमा वातावरण संरक्षणमा खर्च गर्ने कानुनी व्यवस्था हुनुपर्छ।

शैलुङमा फोहोर विसर्जन गर्नु भनेको वास्तवमा आफ्नो मानसिक फोहोर अरूको सफा आँगनमा फ्याँक्नु हो। यदि मन प्रक्षालन गर्न शैलुङ पुगेको यात्रीले त्यहाँ प्लास्टिक छोडेर फर्कन्छ भने, बुझ्नुपर्छ उसको मन वास्तवमै सफा भएको छैन। शैलुङका ढुङ्गाहरूले इतिहासको गाथा सुनाउँछन् र यहाँका फूलहरूले भविष्यको आशा सञ्चार गर्छन्। यो साझा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु हामी प्रत्येकको अपरिहार्य ऋण हो।

अतः, अर्को पटक शैलुङ वा कुनै पनि प्राकृतिक गन्तव्यमा पाइला टेक्दा केवल पदछाप मात्र छोडौँ, कुरुप फोहोर होइन। प्लास्टिकको प्रदूषण होइन, हृदयभरि कृतज्ञता बोकेर फर्कौँ। उचाइबाट देखिने विशाल क्षितिजले सिकाउँछ कि यदि हामी प्रकृतिको लयमा एकाकार हुन जान्दछौँ भने मात्र हामी भित्रको आन्तरिक शान्ति सुरक्षित रहन्छ। प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध उपभोगमा मात्र सीमित नबनोस्, बरु आत्मीयता र अपनत्वमा रूपान्तरित होस्।

हालका दिनहरूमा शिक्षकहरूबाट लगातार यस्तो गुनासो सुनिन्छ—विद्यार्थीहरू अध्ययनप्रति उदासीन देखिन्छन्, कक्षामा एकाग्र हुन सक्दैनन्, र सिकाइ सम्बन्धी गतिविधिहरूमा सक्रिय सहभागिता जनाउन हिच्किचाउँछन्। सुरुवातमा यस्ता व्यवहारलाई व्यक्तिगत आलस्य वा अध्ययनप्रतिको रुचिको अभावका रूपमा बुझिए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा शैक्षिक उपलब्धिमा देखिएको निरन्तर गिरावटले यो समस्या केवल व्यक्तिगत नभई प्रविधिजन्य र सामाजिक परिवर्तनसँग सम्बन्धित गहिरो संरचनात्मक विषय भएको स्पष्ट संकेत गर्दछ।

Microsoft ले सन् २०१५ मा गरेको एक अध्ययन अनुसार, Gen Z पुस्ताको औसत ध्यान अवधि केवल ८ सेकेन्ड रहेको पाइएको छ, जुन मिलेनियल पुस्ताको भन्दा ४ सेकेन्ड कम हो। अध्ययनले देखाउँछ कि सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल गेमिङ तथा छोटो भिडियो सामग्रीको अत्यधिक प्रयोगले मस्तिष्कको एकाग्रता क्षमतामा उल्लेखनीय गिरावट ल्याएको छ। यस्ता प्रविधि–निर्भर जीवनशैलीका कारण विद्यार्थीहरू गहिरो सोच, निरन्तरता र विश्लेषणात्मक क्षमताबाट क्रमशः विचलित हुँदै गएका छन्।

३. ब्रेन रट कन्टेन्टको स्वरूप र असर

ब्रेन रट कन्टेन्ट भन्नाले डिजिटल माध्यमहरूमा उपलब्ध ती सामग्रीहरूलाई जनाइन्छ, जो छिटो–छरितो, सतही, बारम्बार दोहोरिने, र तात्कालिक मनोरञ्जन दिनेमात्र उद्देश्यले बनाइएका हुन्छन्। यस्ता सामग्रीहरू TikTok, YouTube Shorts, Instagram Reels आदिमा प्रशस्त मात्रामा उपलब्ध छन्। यिनको लगातार उपभोगले विद्यार्थीको मस्तिष्क कृत्रिम रूपमा उत्तेजित बन्न पुग्छ, जसको प्रत्यक्ष असर गहिरो अध्ययन, सोच र विश्लेषण आवश्यक पर्ने शैक्षिक प्रक्रियामा देखिन्छ।

ब्रेन रट कन्टेन्टको अत्यधिक प्रयोगले सिकाइ प्रक्रियामा बहुआयामिक असर पारिरहेको छ। विद्यार्थीहरू अब लामो समयसम्म एउटै विषयमा ध्यान केन्द्रित गर्न असमर्थ छन्। अध्यापनको सुरुवातमै उनीहरू बोर महसुस गर्छन् र ध्यान विचलित हुन्छ। यसले समूह कार्य, संवाद, बहस र परियोजना–आधारित सिकाइमा उनीहरूको सक्रिय सहभागिता घटाएको छ। त्यसैगरी, सिर्जनात्मकता र आलोचनात्मक सोच क्षमतामा पनि उल्लेखनीय गिरावट देखिन्छ—विद्यार्थीहरूले केवल रटेको सामग्री सम्झन्छन् तर त्यसलाई बुझेर व्याख्या गर्न वा नयाँ समाधान उत्पन्न गर्न सक्दैनन्। झन चिन्ताजनक कुरा त के हो भने, सामान्य प्रश्नहरूको उत्तर पनि आफैं सोच्नुभन्दा गुगल वा च्याटबोटमा निर्भर हुने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ, जसले दीर्घकालीन बौद्धिक क्षमताको विकासमा बाधा पुर्‍याइरहेको छ।

४. समाधानका सम्भावित उपायहरू

यो समस्या समाधानका लागि सबैभन्दा पहिला डिजिटल प्रयोगमा सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक छ। गृहकार्य वा परियोजना कार्यमा मोबाइल प्रयोगलाई सीमित गर्दै विद्यार्थीहरूलाई मौलिक र सिर्जनात्मक लेख लेख्न प्रोत्साहन गरिनुपर्छ। घरमा अभिभावकहरूले पनि डिजिटल उपकरणको प्रयोग समय निर्धारण गरी सन्तुलित वातावरण बनाउन भूमिका खेल्नुपर्छ।

त्यसैगरी, सिकाइलाई सक्रिय र अर्थपूर्ण बनाउन डिबेट, नाटक, प्रस्तुति, समूह कार्य र खेल–आधारित शिक्षण विधिहरू प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। कक्षाको प्रारम्भमा mindfulness, ध्यान वा deep breathing जस्ता साना अभ्यासले विद्यार्थीहरूलाई मानसिक रूपमा केन्द्रित र शान्त बनाउन सहयोग गर्न सक्छ। साथै, शिक्षण प्रणाली केवल परीक्षा उर्तीणमै सीमित नरहेर गहिरो बुझाइ, विश्लेषण र व्यवहारमा प्रयोग गर्न सक्ने सीप विकासतर्फ उन्मुख हुनुपर्ने आवश्यकता छ।

५. निष्कर्ष

ब्रेन रट कन्टेन्टको अत्यधिक उपभोगले आजको विद्यार्थी पुस्तामा ध्यान अवधि घटाइरहेको, रट्ने प्रवृत्ति बढाइरहेको, र सिकाइको गहिराइमा स्पष्ट रूपमा कमी ल्याइरहेको यथार्थ हो। यसको असर केवल कक्षाको व्यवहारमा होइन, समग्र शैक्षिक प्रणालीमा प्रत्यक्ष रूपमा देखिन थालेको छ। यस्तो अवस्थामा शिक्षक, अभिभावक र विद्यार्थी—तीनै पक्षको संयुक्त प्रयासबाट मात्र डिजिटल सन्तुलन, सक्रिय सिकाइ र गहिरो सोचको प्रवर्द्धन सम्भव छ। समयमै सचेत नहुञ्जेलसम्म गम्भीर शिक्षासम्बन्धी संकट आउन सक्छ, जसको मूल्य दीर्घकालीन रूपमा समग्र समाजले चुकाउनु पर्नेछ।

लेखक शिक्षक , मनोविज्ञान विषयका विद्यार्थी तथा मनोसामाजिक परामर्शदाता हुन् l

१. ईश्वरको अवधारणाः एक सामाजिक–सांस्कृतिक निर्माण

ईश्वरको अवधारणा मानव इतिहासमा उत्पन्न भएको एउटा सांस्कृतिक तथा अस्तित्ववादी विमर्श हो, जसको विकास भय, अज्ञानता र अनिश्चितताको परिस्थितिबाट भएको हो भन्ने मेरो दृढ विश्वास छ। मानवशास्त्री सर जेम्स फ्रेजरले आफ्ना ग्रन्थ The Golden Bough (1890) मा ईश्वर तथा धर्मको उत्पत्तिलाई आदिम समाजमा विद्यमान प्राकृतिक शक्तिहरूको अनभिज्ञता र भयसँग जोड्दै यसको जड मानव चेतनाको निर्माणमा देखाएका छन्। आधुनिक विज्ञानको दृष्टिकोणले पनि ईश्वरको अस्तित्व न त परीक्षण गर्न मिल्ने खालको छ, न त प्रमाणित गर्न मिल्ने। फलतः, यस्ता अमूर्त तथा अप्रमाणित विश्वासहरूमा मेरो आस्था रहन सक्दैन। त्यसैले म नास्तिक हुँ।

२. मुक्ति र आत्मबोधको प्रश्न

धार्मिक सम्प्रदायहरूले मुक्ति, मोक्ष वा उद्धारको मार्ग कुनै पराशक्तिको कृपामा आधारित रहेको प्रतिपादन गर्दछन्। तर, अस्तित्ववादी चिन्तकहरू—जस्तै Jean-Paul Sartre र Albert Camus—को दृष्टिमा मुक्ति भनेको व्यक्ति स्वयंले हासिल गर्ने आत्मबोध हो, जसका लागि उसले आफ्नै विवेक, श्रम र संघर्षको माध्यम अपनाउनुपर्दछ। यसै सन्दर्भमा, Amartya Sen ले Development as Freedom (1999) मा ‘capability expansion’ लाई नै विकास र मुक्ति प्राप्तिको आधार मानेका छन्। यस दृष्टिकोणमा मेरो गहिरो सहमति छ कि—व्यक्ति वा समाजको मुक्ति कुनै दैवी कृपा होइन, बरु चेतनशील अभ्यास, न्यायपूर्ण समाजको निर्माण र वैज्ञानिक दृष्टिकोणद्वारा सम्भव हुन्छ।

३. सामाजिक समस्याहरू र धर्मको असमर्थता

भोकमरी, बेरोजगारी, जातीय तथा लैङ्गिक विभेद, मानसिक स्वास्थ्यको संकटजस्ता समस्याहरू हाम्रो समाजमा गहिरो रूपमा विद्यमान छन्। यस्ता समस्याहरूको समाधान ईश्वरको आराधना, धार्मिक अनुष्ठान वा आध्यात्मिक विधिहरूबाट होइन, बरु वैज्ञानिक सोच, सार्वजनिक नीति, शिक्षा र सामाजिक पुनःसंरचनाबाट सम्भव हुन्छ। यस सन्दर्भमा World Health Organization (WHO) ले पनि मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको समाधानमा चिकित्सकीय हस्तक्षेप, समुदायमा आधारित समर्थन र व्यवहारिक रणनीतिलाई प्राथमिकता दिएको छ—धार्मिक विधि वा प्रार्थनालाई होइन।

४. धर्मका नाममा संस्थागत विभेद र हिंसा

धर्मले समाजमा अनेक पाखण्ड, अन्धविश्वास, जातीय विभेद र लैङ्गिक हिंसालाई वैधानिकता प्रदान गरेको ऐतिहासिक प्रमाण प्रशस्तै छन्। मध्ययुगीन क्रूसेडहरू, यहूदीहरूमाथि नाजी शासनको अत्याचार, भारतीय उपमहाद्वीपमा भएको धार्मिक दंगा, जातीय छुवाछूत तथा स्त्रीप्रति धार्मिक नियन्त्रण—यी सबै घटनाहरू धर्मका नाममा समाजमा संस्थागत अन्याय गरिएका उदाहरणहरू हुन्। म यस्ता व्यवस्थालाई न त स्वीकार गर्न सक्छु, न त समर्थन गर्न सक्छु।

५. नास्तिकता: एक विवेकसम्मत मानवकेन्द्रित धारणा

मेरा लागि नास्तिकता केवल ईश्वरको अस्तित्वप्रति अस्वीकार होइन; यो स्वतन्त्र विचार, वैज्ञानिक पद्धति, मानवता, समता र न्यायको पक्षमा लिइएको निर्णय हो। म नास्तिक हुँ किनभने म मान्छेको चेतना, उसमा निहित निर्णय क्षमताको सम्मान गर्दछु। म विश्वास गर्दछु कि मानव जातिको उत्थान स्वर्गीय कृपाबाट होइन, बरु मानवीय प्रयास, ज्ञान र सहकार्यद्वारा सम्भव छ। यस अर्थमा, नास्तिकता मेरो लागि आत्मविकास, सामाजिक उत्तरदायित्व र विवेकयुक्त असहमतिको अभिव्यक्ति हो।

निष्कर्ष

नास्तिक हुनु मेरो दृष्टिमा कुनै नकारात्मक अवस्था होइन। यो चेतनशील असहमति, विवेकयुक्त विद्रोह र मानव स्वतन्त्रताको पक्षमा लिइएको सशक्त र नैतिक निर्णय हो। धर्म, ईश्वर र पराशक्तिहरूमा विश्वास नगरे पनि मैले जीवनमा सत्य, नैतिकता, सहिष्णुता, करुणा र सामाजिक न्यायलाई आधार मानेको छु। यदि हाम्रो समाज अझै पनि परम्परागत अन्धविश्वास, डर र अविवेकी आस्थामा बाँधिएको छ भने, म त्यो बन्धन चुँडेर विवेक, तर्क र मानव–केन्द्रित मूल्यमा आधारित स्वतन्त्र बाटो रोज्ने प्रतिबद्धतामा अडिग छु। त्यसैले म नास्तिक हुँ।

In every teacher’s journey, there are moments that leave a lasting impact—moments that not only change how we teach but also how we understand our students. I recently experienced such a moment with one of my students, and it shifted my perspective on classroom behavior in a meaningful way.

This student frequently disrupted the class, showed very little interest in his studies, left homework incomplete, and was often involved in fights or bullying. Like many teachers, I initially saw this as misbehavior that needed discipline. However, I decided to speak with him one-on-one to understand what was truly going on.

During our conversation, he opened up and shared that he struggled to understand the lessons taught in class. He found it difficult to complete homework and assignments and felt overwhelmed by academic pressure. This led to feelings of frustration and failure, which he expressed through inattentiveness and disruptive behavior. In his own words, he disturbed the class "to trouble the teachers and his friends" because he didn’t know how else to cope.

That conversation opened my eyes. I realized that his behavior was not simply about defiance, but rather a cry for help. As a teacher, I had focused on the visible symptoms—his actions—without fully considering the underlying causes. I promised him that I would support his learning and help him with his homework moving forward.

The change was almost immediate. With consistent support and encouragement, he began showing noticeable improvements. He became more attentive, more respectful, and gradually developed a willingness to participate in class. He still faced challenges, but the attitude and emotional tone had shifted—he now felt seen, heard, and supported.

This experience was a powerful reminder that every behavior has a story. Too often, educators—myself included—overlook the silent struggles behind a student’s actions. We respond with correction instead of connection, and the cycle of frustration continues. But when we choose to listen with empathy and respond with support, we create the space for transformation.

Key Takeaways for Educators:

• Listen beyond behavior: What appears to be misbehavior may be an expression of academic stress or emotional struggle.

• Build trust: A safe, non-judgmental conversation can open the door to honest communication.

• Provide tailored support: Extra help with lessons and homework can build confidence and reduce frustration.

• Involve parents and counselors: A collaborative approach ensures consistency and stronger support systems.

• Practice patience and presence: Small, consistent acts of support make a big difference in a student’s mindset.

That one student reminded me of why I chose this profession—not just to teach, but to guide, support, and uplift. In the rush of lesson plans, grading, and meetings, it’s easy to overlook the silent battles our students face. But if we take the time to see them as individuals with their own challenges, we don’t just improve their education—we help change their lives.

Mental health is a vital component of an individual’s overall health and well-being. According to the World Health Organization (WHO), mental health is not merely the absence of mental illness but a state of well-being where individuals realize their abilities, can cope with normal life stresses, work productively, and contribute to their communities. In Nepal, despite the constitutional recognition of health as a fundamental right, mental health remains a low priority in public health planning. This essay provides a comprehensive overview of mental health in Nepal, including current prevalence, major gaps in service delivery, common mental disorders, cultural dynamics, existing policy frameworks, the role of governmental and non-governmental stakeholders, and recommendations for system strengthening.

1. Current Status of Mental Health in Nepal

1.1 Mental Health Epidemiology and Burden

The mental health burden in Nepal is growing rapidly due to urbanization, poverty, social inequality, migration, trauma from natural disasters, and post-conflict repercussions.

• According to the Nepal Health Sector Strategy (NHSS) 2015–2020, 1 in 5 Nepalese people will experience some form of mental health condition in their lifetime.

• The Global Burden of Disease (GBD) Study 2019 shows that mental and substance use disorders contribute to over 10% of total disease burden in Nepal.

• The Nepal Health Res earch Council (NHRC) epidemiological survey (2021) found that:

  • 11.7% of adults experience depression

  • 9.3% report anxiety disorders

  • Mental health conditions are more common in women, older adults, and people living in poverty or remote areas

1.2 Suicide in Nepal

Suicide remains one of Nepal’s most serious public health concerns:

• Nepal has one of the highest suicide rates in South Asia, at 9.8 per 100,000 population (WHO, 2021).

• It is the leading cause of death among women aged 15–49, as per the Maternal Mortality and Morbidity Study 2021.

• Suicide is often linked to untreated depression, domestic violence, substance abuse, and lack of access to mental health services.

2. Mental Health Treatment Gap

2.1 Magnitude of the Gap

The treatment gap in Nepal is estimated at more than 80%, meaning the vast majority of people living with mental illness do not receive any form of professional care (WHO Mental Health Atlas, 2020).

2.2 Causes of the Treatment Gap

a) Shortage of Human Resources

• Fewer than 200 psychiatrists and 50 clinical psychologists serve a population of nearly 30 million.

• Psychiatric services are available in only 23 out of 77 districts.

• Most mental health professionals are based in Kathmandu or other urban centers.

b) Infrastructure and Budget Constraints

• Nepal allocates less than 1% of the national health budget to mental health.

• Only one public psychiatric hospital: the Mental Hospital in Lagankhel, which often operates over capacity.

• Few general hospitals have dedicated psychiatric wards.

c) Stigma and Lack of Awareness

• Mental health is heavily stigmatized in many parts of Nepal.

• Conditions are often see n as personal weakness, karmic punishment, or spiritual issues.

• Families may hide mental illness due to shame or fear of social exclusion.

d) Accessibility and Inequality

• Rural populations lack access to even basic mental health services.

• Linguistic, caste, gender, and economic barriers further limit help-seeking behaviors.

• People with mental illnesses often suffer from double discrimination: due to illness and marginalized identity.

3. Common Mental Health Disorders in Nepal

3.1 Depression and Anxiety

• Most prevalent disorders in both rural and urban areas.

• Commonly triggered by unemployment, poverty, academic pressure, migration stress, and domestic violence.

• Women are disproportionately affected, especially due to gender-based violence and limited economic independence.

3.2 PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder)

• High prevalence among survivors of the 2015 Gorkha earthquake, civil war, and violence.

• A 2016 TPO Nepal study reported PTSD symptoms in 51% of survivors in severely affected earthquake districts like Sindhupalchok and Gorkha.

3.3 Substance Use Disorders

• Drug and alcohol abuse is rising, especially among youth.

• The Ministry of Home Affairs (2023) reported over 91,000 registered drug users, with opioids, cannabis, and pharmaceutical misuse being most common.

• Addiction is often criminalized, not treated as a health issue.

3.4 Somatic Symptoms and Cultural Syndromes

• Due to stigma, psychological distress is frequently expressed through physical symptoms (e.g., headaches, stomach pain).

• Local idioms such as "man ko rog" (illness of the heart/mind) and "dimaag bigriyo" (mind is damaged) reflect cultural perceptions and fear.

4. Mental Health Policy in Nepal

4.1 National Mental Health Policy (1996)

Nepal’s first mental health policy aimed to:

• Integrate mental health into primary health care

• Provide essential psychotropic drugs

• Train general health workers

However, this policy lacked a budgeted action plan and was not implemented effectively.

4.2 National Mental Health Strategy and Action Plan (2020)

In 2020, the Ministry of Health and Population introduced a revised and ambitious plan with the following objectives:

Key Strategic Pillars:

1. Integration into Primary Health Care

   • Training PHC workers to diagnose and manage common mental disorders.

2. Human Resource Development

   • Increasing psychiatric nurses, counselors, and psychologists.

3. Community-based Mental Health Services

   • Strengthening mental health in schools and communities.

4. Health Information System

   • Data tracking through HMIS for better planning.

5. Stigma Reduction and Advocacy

   • Awareness campaigns at local, school, and national levels.

📄 Reference: Ministry of Health and Population, National Mental Health Strategy and Action Plan, 2020.

4.3 Gaps in Policy Implementation

Despite a progressive strategy, implementation faces obstacles:

• Inadequate funding allocation

• Weak intersectoral coordination

• Slow integration into existing health systems

5. Mental Health Service Network in Nepal

5.1 Public Facilities

• Mental Hospital in Lagan Khel: Only specialized public mental hospital (100+ beds).

• Psychiatric units in:

  • Tribhuvan University Teaching Hospital

  • Patan Hospital

  • B.P. Koirala Institute of Health Sciences (BPKIHS)

5.2 Community-Based Mental Health Programs

a) Role of NGOs and INGOs

NGOs have filled the gap where the government is absent:

• TPO Nepal: Provides community psychosocial support, post-disaster mental health care, and research.

• KOSHISH: Works on rights-based advocacy for people with psychosocial disability.

• Centre for Mental Health and Counselling (CMC-Nepal): Trains community workers and integrates mental health into local clinics.

b) Integration into PHC

Some districts have pilot programs where Female Community Health Volunteers (FCHVs) are trained to screen, refer, and support basic mental health issues.

6. Recommendations for Improvement

1. Increase Mental Health Funding
   Allocate at least 5% of the national health budget to mental health programs.

2. Expand Human Resources
   Train and deploy more psychiatrists, psychologists, nurses, and counselors in rural and urban districts.

3. Integrate into Primary Health Care
   Implement WHO’s mh GAP guidelines nationally for frontline health workers.

4. Reduce Stigma through Education
   Launch school-based mental health education and national awareness campaigns.

5. Enact Mental Health Legislation
   Finalize and pass the Draft Mental Health Act, ensuring rights-based care.

6. Build Data Systems
   Strengthen HMIS to capture real-time mental health data for better planning and evaluation.

Conclusion

Mental health in Nepal is an urgent yet overlooked issue. The country faces high prevalence of mental health conditions, a severe shortage of professionals, stigma, and a large treatment gap. While recent policy reforms like the 2020 National Mental Health Strategy signal progress, meaningful change requires strong commitment, funding, community involvement, and cross-sector collaboration. Investing in mental health is not just a health imperative—it is vital to Nepal’s social development and national resilience.

References

1. WHO Mental Health Atlas 2020 – https://www.who.int/publications/i/item/9789240036703

2. Ministry of Health and Population, Nepal – National Mental Health Strategy and Action Plan 2020
   https://mohp.gov.np/downloads.html

3. UNICEF Nepal – Child and Adolescent Mental Health Report, 2022
   https://www.unicef.org/nepal/reports

4. NHRC – Mental Health Status Survey 2021

5. GBD 2019 – Global Burden of Disease Study, IHME
   https://www.healthdata.org/gbd/2019

6. TPO Nepal – Post-Earthquake PTSD Report, 2016

7. Ministry of Home Affairs, Nepal – Annual Drug Report 2023

8. BMC Psychiatry – “Depression and PTSD among Earthquake Survivors in Nepal,” 2019

9. KOSHISH, CMC-Nepal, and TPO – Organizational reports and field data