म किन नास्तिक हुँ?

धार्मिक विश्वास, ईश्वरको अवधारणा तथा आध्यात्मिक आस्थाहरू मानव सभ्यताको प्रारम्भिक कालदेखि नै सामाजिक संरचना, मूल्य प्रणाली र सांस्कृतिक व्यवहारमा गहिरो प्रभाव पार्दै आएका विषयहरू हुन्। यस्ता विश्वासहरूले व्यक्तिको जीवनशैली, सोच र व्यवहारलाई निर्देशित गर्दै आएका छन्। तथापि, मेरो व्यक्तिगत बौद्धिक, नैतिक र सामाजिक चेतनाको आधारमा म ईश्वर, धर्म तथा पराशक्तिमा आधारित कुनै पनि दार्शनिक वा आध्यात्मिक अवधारणालाई स्वीकार गर्न सक्दिन। मेरो नास्तिकता केवल ईश्वरको अस्तित्वप्रति अविश्वास होइन; यो एक विवेकसम्मत, तर्कप्रवण तथा मानवकेन्द्रित दृष्टिकोण हो, जसले स्वतन्त्र चेतना, वैज्ञानिक सोच र सामाजिक न्यायलाई केन्द्रमा राख्दछ।

१. ईश्वरको अवधारणाः एक सामाजिक–सांस्कृतिक निर्माण

ईश्वरको अवधारणा मानव इतिहासमा उत्पन्न भएको एउटा सांस्कृतिक तथा अस्तित्ववादी विमर्श हो, जसको विकास भय, अज्ञानता र अनिश्चितताको परिस्थितिबाट भएको हो भन्ने मेरो दृढ विश्वास छ। मानवशास्त्री सर जेम्स फ्रेजरले आफ्ना ग्रन्थ The Golden Bough (1890) मा ईश्वर तथा धर्मको उत्पत्तिलाई आदिम समाजमा विद्यमान प्राकृतिक शक्तिहरूको अनभिज्ञता र भयसँग जोड्दै यसको जड मानव चेतनाको निर्माणमा देखाएका छन्। आधुनिक विज्ञानको दृष्टिकोणले पनि ईश्वरको अस्तित्व न त परीक्षण गर्न मिल्ने खालको छ, न त प्रमाणित गर्न मिल्ने। फलतः, यस्ता अमूर्त तथा अप्रमाणित विश्वासहरूमा मेरो आस्था रहन सक्दैन। त्यसैले म नास्तिक हुँ।

२. मुक्ति र आत्मबोधको प्रश्न

धार्मिक सम्प्रदायहरूले मुक्ति, मोक्ष वा उद्धारको मार्ग कुनै पराशक्तिको कृपामा आधारित रहेको प्रतिपादन गर्दछन्। तर, अस्तित्ववादी चिन्तकहरू—जस्तै Jean-Paul Sartre र Albert Camus—को दृष्टिमा मुक्ति भनेको व्यक्ति स्वयंले हासिल गर्ने आत्मबोध हो, जसका लागि उसले आफ्नै विवेक, श्रम र संघर्षको माध्यम अपनाउनुपर्दछ। यसै सन्दर्भमा, Amartya Sen ले Development as Freedom (1999) मा ‘capability expansion’ लाई नै विकास र मुक्ति प्राप्तिको आधार मानेका छन्। यस दृष्टिकोणमा मेरो गहिरो सहमति छ कि—व्यक्ति वा समाजको मुक्ति कुनै दैवी कृपा होइन, बरु चेतनशील अभ्यास, न्यायपूर्ण समाजको निर्माण र वैज्ञानिक दृष्टिकोणद्वारा सम्भव हुन्छ।

३. सामाजिक समस्याहरू र धर्मको असमर्थता

भोकमरी, बेरोजगारी, जातीय तथा लैङ्गिक विभेद, मानसिक स्वास्थ्यको संकटजस्ता समस्याहरू हाम्रो समाजमा गहिरो रूपमा विद्यमान छन्। यस्ता समस्याहरूको समाधान ईश्वरको आराधना, धार्मिक अनुष्ठान वा आध्यात्मिक विधिहरूबाट होइन, बरु वैज्ञानिक सोच, सार्वजनिक नीति, शिक्षा र सामाजिक पुनःसंरचनाबाट सम्भव हुन्छ। यस सन्दर्भमा World Health Organization (WHO) ले पनि मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको समाधानमा चिकित्सकीय हस्तक्षेप, समुदायमा आधारित समर्थन र व्यवहारिक रणनीतिलाई प्राथमिकता दिएको छ—धार्मिक विधि वा प्रार्थनालाई होइन।

४. धर्मका नाममा संस्थागत विभेद र हिंसा

धर्मले समाजमा अनेक पाखण्ड, अन्धविश्वास, जातीय विभेद र लैङ्गिक हिंसालाई वैधानिकता प्रदान गरेको ऐतिहासिक प्रमाण प्रशस्तै छन्। मध्ययुगीन क्रूसेडहरू, यहूदीहरूमाथि नाजी शासनको अत्याचार, भारतीय उपमहाद्वीपमा भएको धार्मिक दंगा, जातीय छुवाछूत तथा स्त्रीप्रति धार्मिक नियन्त्रण—यी सबै घटनाहरू धर्मका नाममा समाजमा संस्थागत अन्याय गरिएका उदाहरणहरू हुन्। म यस्ता व्यवस्थालाई न त स्वीकार गर्न सक्छु, न त समर्थन गर्न सक्छु।

५. नास्तिकता: एक विवेकसम्मत मानवकेन्द्रित धारणा

मेरा लागि नास्तिकता केवल ईश्वरको अस्तित्वप्रति अस्वीकार होइन; यो स्वतन्त्र विचार, वैज्ञानिक पद्धति, मानवता, समता र न्यायको पक्षमा लिइएको निर्णय हो। म नास्तिक हुँ किनभने म मान्छेको चेतना, उसमा निहित निर्णय क्षमताको सम्मान गर्दछु। म विश्वास गर्दछु कि मानव जातिको उत्थान स्वर्गीय कृपाबाट होइन, बरु मानवीय प्रयास, ज्ञान र सहकार्यद्वारा सम्भव छ। यस अर्थमा, नास्तिकता मेरो लागि आत्मविकास, सामाजिक उत्तरदायित्व र विवेकयुक्त असहमतिको अभिव्यक्ति हो।

निष्कर्ष

नास्तिक हुनु मेरो दृष्टिमा कुनै नकारात्मक अवस्था होइन। यो चेतनशील असहमति, विवेकयुक्त विद्रोह र मानव स्वतन्त्रताको पक्षमा लिइएको सशक्त र नैतिक निर्णय हो। धर्म, ईश्वर र पराशक्तिहरूमा विश्वास नगरे पनि मैले जीवनमा सत्य, नैतिकता, सहिष्णुता, करुणा र सामाजिक न्यायलाई आधार मानेको छु। यदि हाम्रो समाज अझै पनि परम्परागत अन्धविश्वास, डर र अविवेकी आस्थामा बाँधिएको छ भने, म त्यो बन्धन चुँडेर विवेक, तर्क र मानव–केन्द्रित मूल्यमा आधारित स्वतन्त्र बाटो रोज्ने प्रतिबद्धतामा अडिग छु। त्यसैले म नास्तिक हुँ।