शैलुङ: भू-स्वर्गको आध्यात्मिक स्पर्श र मानवीय चेतनाको कुरुपता

शैलुङ पुगेर त्यहाँको निसृत सौन्दर्य र हार्दिकताको स्पर्श गर्ने जो कोहीलाई महसुस हुन्छ—शैलुङ केवल भूगोलको जड संरचना वा माटो र ढुङ्गाको थुप्रो मात्र होइन; यो त एक जीवन्त लय हो। यो पहाडले युगौँदेखि अलाप्दै आएको एउटा अजम्बरी र शाश्वत गीत हो। जब प्रभातको प्रथम किरण शैलुङको निधारमा सुनौलो टीका बनेर सुशोभित हुन्छ, तब भान हुन्छ—स्वयम् समयले पनि केही बेर टक्क उभिएर शैलुङको वन्दना गरिरहेछ। जोसेफ निएप्सले आविष्कार गरेको क्यामेराको लेन्सले दृश्यका आकृतिहरू त कैद गर्ला, तर त्यहाँको शीतल समीरको स्पर्श र त्यसले हृदयको अन्तस्तलमा सिर्जना गर्ने 'यूफोरिया' (Euphoria) अर्थात् अतीन्द्रिय आनन्दलाई तस्बिरमा सजाउन असम्भव छ।

शैलुङका थुम्काहरूमा पदचापहरू अघि बढ्दै गर्दा पाइतालाले बाटो मात्र नाप्दैनन्, मनले शान्तिको गहिराइ नाप्छ। कोलाहलपूर्ण सहरबाट बोकेर लगिएको मानसिक क्लान्ति जब शैलुङको काखमा विसर्जित गरिन्छ, तब त्यो पग्लिएको मैन झैँ निराकार बन्छ र त्यहाँ केवल शान्तिको सुगन्ध अवशिष्ट रहन्छ। वास्तवमा, शैलुङ एक भू-स्वर्ग हो। यहाँ पुगेपछि मात्र बोध हुन्छ—स्वर्ग कुनै टाढाको पराभौतिक संसार होइन, यो त कृतज्ञ र निर्मल आँखाहरू भित्रै विद्यमान छ।

शैलुङको मौनता कुनै रिक्तता होइन; यो त एक ध्यानस्थ गुरुको गम्भीर र अर्थपूर्ण मुस्कान हो। क्षितिजमा तैरिएका बादलका पुञ्जहरू ऋषिहरूका श्वेत वस्त्र झैँ प्रतीत हुन्छन् भने प्रकृतिको काखमा कलरव गर्ने चराहरू मन्त्रोच्चारण गरिरहेका शिष्यहरू जस्ता देखिन्छन्। शैलुङले हामीलाई धैर्य, स्थिरता र निस्वार्थ त्यागको मर्म सिकाउँछ। यसले न परिचयको अपेक्षा राख्छ, न त आगमनको प्रयोजन नै सोध्छ। यसले त केवल निशर्त स्वीकार गर्छ र प्रदान गर्छ—असीम, अतुलनीय र निस्वार्थ प्रेम।

तर, विडम्बना! यही पावनताको काखमा एउटा कुरुप मानवीय प्रवृत्ति ठोक्किन आइपुग्छ। हामी आफ्ना मानसिक कल्मष र दैनिक जीवनको तनाव बिसाउन प्रकृतिको शरणमा पुग्छौँ। तर फर्कँदा, हामी त्यही शैलुङलाई आफ्नो अव्यवस्थित र स्वार्थी मस्तिष्कको 'डस्टबिन' बनाएर छाड्छौँ। प्लास्टिकका बोतल र पत्रु खानाका खोलहरूले शैलुङको शाश्वत सौन्दर्यलाई गिज्याइरहेका हुन्छन्। हाम्रो यो विसंगत व्यवहारका पछाडि केही मनोवैज्ञानिक भ्रमहरू जिम्मेवार देखिन्छन्:

१. लघुताभासको भ्रम: हामी एउटा चाउचाउको खोल वा चकलेटको कागज भुइँमा खसाल्दा सोच्छौँ— "यति सानो टुक्राले यो विशाल पहाडलाई के नै असर गर्ला र?" तर हामी बिर्सन्छौँ कि शैलुङ पुग्ने हजारौँ मानिसले यही सोचेर फोहोर फ्याल्छन्। आज त्यही 'सानो' सोचका कारण शैलुङका सुन्दर थुम्काहरूमा घाँसभन्दा बढी प्लास्टिकका अवशेष देखिन थालेका छन्। हाम्रो एउटा सानो हेलचेक्र्याइँले यो भू-स्वर्गलाई बिस्तारै 'डम्पिङ साइट' बनाउँदै छ।

२. उपभोगवादी दृष्टि: हाम्रा लागि शैलुङ केवल फोटो खिच्ने र मनोरञ्जन गर्ने एउटा 'पिकनिक स्पट' मात्र भएको छ। हामी प्रकृतिबाट 'सुविधा' लिन त अघि सर्छौँ, तर त्यसलाई 'सुरक्षित' राख्ने पालो आउँदा बेपरवाह बन्छौँ। यो सम्बन्ध होइन, व्यापार भयो—जहाँ हामी केवल लुट्न मात्र जान्दछौँ।

३. उत्तरदायित्वको क्षय: जताततै फोहोर देखेपछि हाम्रो मनले सजिलो बाटो खोज्छ— "सबैले फालेकै छन्, म एक्लैले नफाल्दा के फरक पर्छ र?" यही सोचले गर्दा हाम्रो व्यक्तिगत नैतिकता र नागरिक जिम्मेवारी ओझेलमा परेको छ। कसैले पनि "सुरुवात म आफैँबाट गर्छु" भन्दैन, बरु अरूको गल्ती देखाएर आफ्नो गल्ती लुकाउने प्रयास गर्छ।

शैलुङको प्राकृतिक पवित्रतामाथि प्लास्टिकको आक्रमण बढ्दै जाँदा स्थानीय सरकार र व्यवसायीको मौनता झनै चिन्ताजनक छ। स्थानीय सरकारको ध्यान केवल राजस्व संकलन र भौतिक पूर्वाधारमा केन्द्रित हुनु तर वातावरणीय व्यवस्थापनमा शून्य लगानी हुनुले उनीहरूको अदूरदर्शिता पुष्टि गर्छ। अर्कोतर्फ, पर्यटकलाई सेवा बेचेर लाभ लिने व्यवसायीहरूले 'आफ्नो आँगन' बाहिरको फोहोरलाई जिम्मेवारी नठान्नु विडम्बनापूर्ण छ। पर्यटकहरू शैलुङको प्राकृतिक शुद्धता र मौलिकता महसुस गर्न आउँछन्, सहरकै जस्तो कुरुपता हेर्न होइन।

यस भयावह स्थितिबाट बच्न अब भाषण होइन, ठोस कार्यको खाँचो छ। स्थानीय सरकारले शैलुङलाई 'प्लास्टिक निषेधित क्षेत्र' घोषणा गरी प्रवेशद्वारमै कडा जाँच र धरौटी प्रणाली (Deposit Refund System) लागू गर्नुपर्छ। व्यवसायीहरूले जङ्कफुडको सट्टा स्थानीय अर्गानिक खानपानलाई प्रवर्द्धन गरी फोहोरको स्रोत नै कम गर्नुपर्छ। पर्यटन शुल्कको लिएर निश्चित हिस्सा अनिवार्य रूपमा वातावरण संरक्षणमा खर्च गर्ने कानुनी व्यवस्था हुनुपर्छ।

शैलुङमा फोहोर विसर्जन गर्नु भनेको वास्तवमा आफ्नो मानसिक फोहोर अरूको सफा आँगनमा फ्याँक्नु हो। यदि मन प्रक्षालन गर्न शैलुङ पुगेको यात्रीले त्यहाँ प्लास्टिक छोडेर फर्कन्छ भने, बुझ्नुपर्छ उसको मन वास्तवमै सफा भएको छैन। शैलुङका ढुङ्गाहरूले इतिहासको गाथा सुनाउँछन् र यहाँका फूलहरूले भविष्यको आशा सञ्चार गर्छन्। यो साझा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु हामी प्रत्येकको अपरिहार्य ऋण हो।

अतः, अर्को पटक शैलुङ वा कुनै पनि प्राकृतिक गन्तव्यमा पाइला टेक्दा केवल पदछाप मात्र छोडौँ, कुरुप फोहोर होइन। प्लास्टिकको प्रदूषण होइन, हृदयभरि कृतज्ञता बोकेर फर्कौँ। उचाइबाट देखिने विशाल क्षितिजले सिकाउँछ कि यदि हामी प्रकृतिको लयमा एकाकार हुन जान्दछौँ भने मात्र हामी भित्रको आन्तरिक शान्ति सुरक्षित रहन्छ। प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध उपभोगमा मात्र सीमित नबनोस्, बरु आत्मीयता र अपनत्वमा रूपान्तरित होस्।